جبر و اختیار

اختيار و تكليف

آيا ممكن است موجودي داراي عقل و اختيار زنده وحي باشد و تلكيفي نداشته باشد، در آن صورت اختيار چه تأثيري خواهد داشت؟

اختيار شرط لازم تكليف است اما شرط كافي نيست. لذا چنين نيست كه هر موجود مختاري ملّكف باشد. خدا مختار است اما تكليف براي خدا معني ندارد ملائك نيز مختارند ولي تكليف به آن معنايي كه در مورد انسان مطرح است در مورد آنها معني ندارد.

سعادت و شقاوت د رحم مادر

در آيه 6 سوره آل عمران بعضي روايات گفته اند که انسان شقي در رحم مادر هم شقي است، انسان سعادتمند در رحم مادر هم سعادتمند است پس نوزادي که بي گناه متولد مي شود، چگونه مي تواند در رحم مادر شقي باشد؟


خداوند متعال در آیه 6 سوره آل عمران فرموده است: « هُوَ الَّذي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزيزُ الْحَكيمُ ـــ او كسى است كه شما را در رحمِ(مادران)، آن چنان كه مى‏خواهد تصوير مى‏كند. معبودى جز خداوندِ توانا و حكيم، نيست. »
1ـ آنچه در شأن نزول این آیه و آیات قبل و بعد از آن گفته شده ربطی به سعادتمندی و شقاوتمندی افراد نداشته تنها به کیفیّت جسمانی جنین مربوط می شود.

اختيار مرجح افعال

دو نفر كه يكي كار زشت مرتكب شده و ديگري كار نيك دو حالت براي اين دو نفر تصور مي شود الف)هر دو شرايط مساوي دارند ب)شرايط آنها نامساوي است اگر شرايط آن دو مساوي است سئوال اين است كه چرا فرد اول معصيت و ديگري طاعت انجام مي دهد و اگر شرايط نامساوي است علت اختلاف در معصيت و طاعت اختلاف شرايط است پس نبايد خداوند معصيت كار را مواخذه كند. شهيد صدر در صورت اول جواب داده است كه مرجح اختيار انسان است نگارنده با اين جواب قانع نشدم اگر جواب ديگري در اين زمينه هست نگارنده را مطلع كنيد برخي دانشجويان همين سئوال را از من نموده و من جواب شهيد صدر را به آنها داده ام و آنها قانع نشدند..

نخست بايد دانست در اعمال انسان سه عامل مهم نقش دارد:
1. عوامل وراثتي و ژنتيکي
2. عوامل محيطي.
3. اختيار و انتخاب.
و اين سه فاکتور از عوامل متغير هستند که هيچ گاه شرايط مساوي را براي افراد انسان ها به وجود نمي آورند و اين تفاوت ها از زيبايي هاي آفرينش و بر اساس «حکمت» خداست.
اما «عدالت» خدا بر اين اساس است که از هر کس با توجه به شرايط محيط و عوامل ژنتيکي و امکاناتي که در اختيار دارد بازخواست کند، لذا شدت و يا تخفيف عذاب و يا پاداش خداوند نيز با ملاحظه هر سه عامل است.

توحید افعالی و جبر و اختيار

ذکر «لا حول و لا قوه الا بالله العلي العظيم» و يا آيه «ما رميت اذ رميت فان الله رمي» اذعان به اين دارد که همه چيز از جانب خداست اما در اينجا جايگاه تلاش انسان کجاست انساني که راکد و بي حرکت است چه جايگاهي دارد و يا آن کسي که تلاش و کوشش مي کند؟ مي شه در اين باره توضيح بدهيد.

در پاسخ به اين پرسش به نکاتي اشاره مي شود:
1- عالمان شيعي با الهام از آيات قرآن و احاديث، قائل به اختيار، يعني حد فاصل ميان جبر و تفويض هستند. ادعاي آنان اين است که: افعال اختياري انسان همان گونه که بر سبيل حقيقت (و نه مجازي) به خود انسان به عنوان فاعلي مباشر منسوب است، به نحو حقيقي به خداوند انتساب دارد:
الف-منسوب به انسان است، زيرا براساس قدرت و اراده او تحت تأثير عزم و تصميم و گزينش او انجام مي پذيرد.
ب-منسوب به خداست، چرا که هستي انسان و تمام آثار وجودي او معلول خداوند و وابسته به اوست.

اختيار انسان در آخرت

آيا انسان‏ها در آخرت هم مثل اين دنيا از اختيار برخوردارند؟

درباره آن‏چه سؤال كرده‏ايد توجه به چند نكته لازم است:
1- عالم آخرت نيز مركب از ماده و مجردات است؛ ليكن ماده آخرت در اوج كمال است و با ماده اين دنيا قابل قياس نيست.